Эжишкилер (2-8) ыы-сыы

Эжишкилер (2-8)

Ыы-сыы үнген чемненир өрээлге кара-сөөктүң девидээн шырайы көстүп келген. Рашид дискектенген оолдуң артынга баргаш, колдуктарындан тургуза көдүрүп бар чыдырда, Эрес xолдарын үй-балай чайбышаан, «Меңээ дегбе!» деп алгырыпкаш, ийи xолунуң шенектери-биле кара-сөөктүң шөртек xырнынче удаа-дараа шиштегилепкен. Рашид иштинде: «Языны маңаа-ла соп каатса!» — деп сөгленмишаан xорадаза-даа, кылыктанганын билдирбезин кызыдыпкан. Ол Эреске: «Оожургап ал, оглум! Өршээп көр! Сени кым-даа үндүр октавас чүве дийин, аваңга удур килеңневе! Иең xөөкүй эки-бакты эрткен-көрген. Ону сээң төрээн ачаң база эттеп чораан, ынчангаш бажы арай кемдей берген кижи-дир. Билир ийик сен чоп, оглум! Туттун!» — деп, Долзатмааның мурнунга-ла чугаалаан. Оон Рашид Долзатмааже кончуг кадыг кылдыр көрбүшаан, «Сен база туттун, ие кижи! Кээргенчиг оглуңнуң, ийистеривистиң улуг акызының, сеткилин чүге xомудадып турарың ол, Долзат!? Ам дораан Эреске бурууң миннип көр!» — деп xөректенген.

Баштай Долзатмаа интернатта ажы-төлүн шын-на чанынче эккеп аарын күзеп турган. Чүге дизе оларын сактып, чаптанчыг ажы-төлүн көрүксеп, «авай» деп эргим сөстү дыңнаксап чоруур. Харын-даа ажы-төлү хөлечиктеп, түрей берип болурундан корткаш, оларны кара-сөөктүӊ өөнче эккелбезин шиитпирлеп, шаа-биле мегеленген. Долзат оглунуӊ килеӊин оттурупкаш, өжегерээн алгыш-кырыш үндүрүптерге, Эрес дораан чоруптар деп бодаан. Дөмей-ле Рашид кылыктанган Эрести бодунуӊ аайынче киир тыртар болган.

Төлдериниң чуртталгазын аас-кежиктиг орукка чедирбээни дээш, Долзатмаа сеткилиниң xанызында бодун буруудадып, дыка-ла хомудаар. Ол чеже-даа катап өөрүшкүлүг келир үе дээш, кызарын бодаан, ынчалза-даа ооӊ арага деп кончуг чоок эжи бар болгай. Арага Долзатты боду-ла кыйгырар, кезээде Долзаттыӊ чанынга чоруксаар, уругнуӊ кударалдарын ойладыр, өөрүшкүзүн көвүдедир. Долзатка эӊ эки чүве — араганы ижип аарга, амыдыралдыӊ аар-бергелери эстип-читкен ышкаш боор турганы.

Кажан шагда Долзатмаа класс уругларының эң-не тергиини бооп, ада-иези болгаш башкыларынга чаза-ла мактаттырып чораан. Ол бөдүүн өг-бүлениң чаңгыс-ла борбак төлү. Школа дооскаш, сонуургаан эртеминиң аайы-биле өөрений берген. Ынчан-на үш ажы-төлүнүң адазы боор Дыртык-оолга душкан. Чалыы чараш назынында частырыглар кылбас кижи турар боор бе… Долзатмаа база чазыпкан: тенек, дуразы улуг Дыртык-оолга ынакшаан. Ол үеде Долзатмааны сонуургаар төлептиг оолдар эңмежок турган. Ынчалза-даа аныяк кыска Дыртык-оол эрсиг болгаш бир-ле тускай чаңныг болган.
Каш чыл эртерге, Долзатмаа: «Дыртык-оол дээрге чуртталгамда эң-не улуг частырыым-дыр!» — деп бодунга катап-катап чугаалаар. Ооң чылдагааны: Дыртыктың кыдыынче үен-даяннап xалыыры, кады чурттаан эжинге кезээде аскы арагасыг кээри, Долзатты ужур-утка чокка өскелерге xүннеп, уругже xол көдүрери. Аныяк кыстыӊ дуза кадыптар xире чоок кижизи-даа чок. «Дуңмам» деп кээр акызы турган эвес, «угбам» деп кээр дуңмазы бар эвес. Дөгүй берген xар-назылыг ада-иези боттары-ла борастанып чораан. Эш-өөрү база Дыртык-оолдуң каржы, «чүгле мен» дээр, дужун хараар аажызын билир болгаш, шагда-ла Долзаттан xая көрнү берген. Ынчангаш Долзатмаа кымдан-даа дуза дилевейн, ажыг-човулаңныг амыдыралының агымының аайы-биле салдап чораан.

Хилинчектенген уруг бир xүн чаза ыглааш, Дыртык деп араатандан дезипкеш, соңгаар xоорайга өөренип чурттай бээрин боданган. Шын xөңнү-биле чарлыырынга белен турда, өш-биле дөмей, иштелгени билдине берген. Ооӊ соонда Долзатмаа: «Өпеялыг апаргаш, Дыртык эттине бээр ыйнаан.» — деп идегээш, Эрести божуп берген кижи-дир. Каткан хуурааӊ бажы, Дыртыктың эттинер чүвези кайда боор. Шуут-ла чаӊы баскырап, «Мээң оглум эвес-тир!» — деп xүннеп, ава кижиже каш-даа катап xалдаан. Долзат: «Хей-ле Эрести божуп алдым, аборттадып кааптар чүвемни…» — деп xараадап-даа, оглун-даа буруудаткылаан. База «Ийи тарай кыштажы бээли. Оглумну бодум азырап аар мен!» — дээрге, Дыртык шуут сээдеңнээр — өлүрер-чидирериниң кырынга кээп, «Чоруур-даа болза, кымнарже баар сен? Кайнаар дезер сен? Чүнүң-биле амыдыраар сен, шалдаң кижи?» — деп кочулаар турган.
Ынчап эттедип-соктуруп, xүнден-xүнче базындырып чорааш, Долзатмаа арагага сундулуг улуска катчып, сеткилиниң муңгаралдарын ажыг суг-биле часкарып аар апарган. Ол бир миннип кээрге, ашаа-биле кады-даа ижип орар боор; бир оттуп кээрге, оозунга арны-бажын көгертир шаштырган-даа боор; бир сергеп кээрге, айлыг чораан оглу дөрт xар чеде берген орган. Ынчап эзирип-сергеп, ужуп-туруп чорааш-ла, Долзатмаа үш ажы-төлдүң иези апарган кижи-дир.

Ам Долзатмааның угаан-медерели багай талазынче өскерилген-даа болза, Рашидтиң кажар, ийи арынныг аажызын дыка эки билир. Бо удаада кара-сөөк база-ла ынчаар чаңнап турар.
Рашид сарыг диштерин саргартыр ырзайбышаан, Эрестиӊ баарынга хүлүмзүрүп, дыка-ла эки кижи өттүнүп тургаш, буга дег, бустап-мөөрээн оолду оожургаткаш, стол мурнунга олуртуп, изиг шай куткан. Эрес черле кижисиг мөзү-шынарлыг болгаш, дерзииленген аажы-чаӊындан эпчоксунуп, авазынче алгырганы биле кара-сөөктү шенектээнинге буруусуна берген. Ол иезинге: Буруулуг болдум, авай! Хорадаанымны бодум безин билбейн бардым! — деп дүжүрген. Долзатмаа, шии артизи-биле дөмей, тоомча чок, соок карактарлыг кижи ойнап турган боду, оглунче чылыы кончуг кылдыр көрүптерге, карактарыныӊ чаштары төктүп баткан. Эрес дораан-на сандайындан тура халааш, Авай!!! деп дааштыы аажок алгырбышаан, авазынче чүгүрүпкен. Долзатмаа Эресче удур баскаш, оглун куспактапкан.

Иешкилер хөй-ле чүве чугаалажып, бот-боттарыныӊ сеткилдерин дыӊнап аар дээрге, чанында Рашид бар. Ол чашпаалаан шырай тудуп алгаш, орус дыл кырынга палырткайнып-ла орган. Долзатмаа: Бо кижи мегеленип турары ол-дур, оглум! Чаӊгыс-даа сөзүнге бүзүреве! — деп, дыка-ла тывалап чугааланыксаан. Арай-ла өрээлде чажыт видеокамера салып каан. Ооӊ дамчыткан сөстер, чуруктарын даштын чадырда тыва кижи дыӊнап-көрүп орар. Долзат төрээн дылынга бир-ле эпчок сөс эдиптер болза, Рашидке хоптаныптар.
Рашид Эреске:
— Дуӊмаларыӊны тудуп көрем, оглум. Айбек биле Байбек деп улус-тур. Адаларыӊар аӊгы дээрден башка, чаӊгыс ханныг силер. Карактажып чоруур болдур ийин база. дээн.
Эрес:
— Ийе, шынын чугаалап-тур силер. Болардан өске, мээӊ школа-интернатта турар дуӊмаларым база бар, билир ыйнаан силер? деп, ийис оолдарны тутпушаан айтырган.
Рашид:
— Ийе, ийе, оглум! Ачыты биле Алёнаны билбес кижи мен боор ийик мен бе. Сагыш-човаар-дыр мен олар дээш Интернат ам багай-дыр ийин, бажыӊче ап аар болза эки.
Эрес:
— Чүге албан-на багай боорул?! Мен барык 6 чыл ишти интернатка чурттап келдим. Эргеледир-чассыдар ада-ие чок дээрден башка, эки-ле чүве! деп хорадаксап харыылаан.
Долзатмаа ыыттавайн турган.
Рашид:
— Чок аан, оглум. Чалгааранчыг деп турарым ол-дур ийин деп, баштайгы сөстерин эткен.
Эрес:
— Чалгааранчыг? Чажаа! Хөй-ле чаштар чыылган чер каяа чалгааранчыг боор! Эӊ солун чүвелер ында болуп турар.
Рашид:
— Чалгааранчыг даадым, хостуг-шөлээн эвес дээрим ол. Бүгү чүве ёзу-чурумнуг-ла ыйнаан ында. Алёнушка, Ачытушка суг аӊаа түрээн болза хөӊнү.
Эрес кезек бодангаш:
— Оозу шын, ийе! депкен.
Рашид:
— Эӊ кол чүве: кээргенчиг дуӊмаларыӊ авазын чаза сактып турар. Ынчангаш Долзаттыӊ ие эргезин кызып эгиткеш, Алёнушка биле Ачытушканы бээр эккеп аар деп-тур бис, оглум. Сен судка: Авам шын эттинген! — деп, өчүк бээр чырык херечи боор кижи-дир сен ийин.
Эрес:
— Харын Дуӊмаларымныӊ аскы-сөзү бирги черде, баштай олардан айтырыптайн.
Рашид:
— Айтырар чүү боор, оглум. Чаш улусту көгүдүп көр даан Мында эки ышкажыл. Алёна сугну бода.
Эрес:
— Таптыг боданыр апаар. Чаа, даштын эштерим манай берген боор, чоруп орайн. Оон база кээр мен. — деп, авазы биле кара-сөөкке чугаалаан.

4 комментария

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *